Атырдьах ыйын 14 күнэ
Түбэлтэлэр
- 1848 — Канаадаҕа ааҥыл тыла соҕотох судаарыстыбаннай тыл буоларын туһунан балаһыанньа дьайыыта тохтообут.
- 1881 — ыраахтааҕы Александр III «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынан балаһыанньаны» бигэргэтэн, күбүрүнээтэрдэргэ киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук күбүрүнээтэр хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыта. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.
- 1900 — Ихэтуань өрө туруутун саба баттааһын кэмигэр аҕыс дойду холбоһуктаах сэриилэрэ (ол иһигэр Арассыыйа) Пекини ылбыттар. Ихэтуань диэн Кытайга тас дойдулар дьайыыларын утары тэриллибит хамсааһын. Кытай былаастара бастаан саба баттыы сатаабыттара, онтон өйөөбүттэрэ, тиһэҕэр импэрээтэр дьахтар Цыси аҕыс дойду альянсын диэки буолбута. Ол түмүгэр Кытай омук дойдуларыттан өссө күүстээх тутулукка киирбитэ.
- 1920 — Роман Оросин салайааччылаах контрреволюционнай саагыбары губчека аспытын туһунан телеграмманы Максим Аммосов Сибревкомҥа уонна Сиббюроҕа ыыппыт. Манан сибээстээн культурнай-сырдатар "Саха аймах" уопсастыба салайар дьоно "Оросин саагыбарыгар" кыттыбыттарын иһин ыһыллыбыт. Сиббюро бу быһыыны өйөөбөтөх, репрессиялары эрэ туһанар сыыһатын, культурнай-сырдатар уопсастыба Сэбиэскэй былааска да үлэлиэн сөбүн ыйбыт. Ол туһугар бассабыыктар бары бу уопсастыбаҕа киирэн салайааччы оруолун ылыахтаахтар эбит. "Саха аймах" уопсастыба уокуруктарынан уонна улуустарынан филиаллардааҕа, үөрэҕэ суохтары ааҕарга-суруйарга үөрэтиинэн, литэрэтиирэ уонна драма куруһуоктарын тэрийиинэн дьарыктанара, сырдатыы тиэмэлээх дакылааттары ааҕар биэчэрдэри оҥороро. 1918 сыллаахха бу уопсастыба Сэбиэскэй былааһы билиммэтэҕэ.
- 1920 — кулун тутар 14 күнүгэр амнистияламмыт Өксөкүлээҕи Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литэрэтиирэҕэ сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаабыттар.
- 1921 — Уруккута Кытай састаабыгар киирэр Танну-Урааҥхай (тыв. Таңды Урянхай, нууч. Урянха́йский край) диэн эрэгийиэн туспа баран Танну-Тува диэн судаарыстыба буолбут. 1926 сыллаахха аата уларыйан Тыва Народнай Өрөспүүбүлэкэтэ буолбута уонна 1944 сыллаахха ССРС састаабыгар киирбитэ.
- 1930 — ССРС-ка начаалынай үөрэх булгуччулаах буолбут. 1934 сылга диэри ССРС территориятыгар барытыгар начаалынай үөрэх киирбитэ.
- 1943 — ССРС-ка ядернай сэрии сэбин оҥорор сыаллаах лаборатория тэриллибит, лаборатрия салайааччыта — Игорь Курчатов.
- 1945 — Дьоппуон императора Хирохито биир тыла суох бэринии туһунан ыйаах таһаарбыт.
- 1950 — кэлин таба иититин сатабыллаахтык тэрийиитинэн аатырбыт киһи, бөдөҥ сопхуос дириэктэрэ, Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут Чурапчыттан төрүттээх Василий Кладкин үп техникумун бүтэрэн Томпо оройуонугар анаммыт, бу күнтэн ыла 7 сыл оройуон үбүн салаатыгар үлэлээбит.
- 1972 — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Дьокуускайга Өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуола (РФМШ) тэриллибит, билигин — Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей.
- 1986 — ССКП Киин кэмитиэтэ Сибиир өрүстэрин соҕуруу эргитэр үлэлэри тохтотор туһунан уураах таһаарбыт.
- 1992 — Борис Ельцин чиэгинэн приватизацияны саҕалыыр ыйаахха илии баттаабыт.
Төрөөбүттэр
- 1919 — Сунтаар улууһугар Леонид Попов төрөөбүт (01.04.1990 өлб.) — суруйааччы, СӨ народнай бэйиэтэ.
- 1948 — Николай Лугинов — «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» арамаан ааптара, саха норуодунай суруйааччыта, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Духуобунас академиятын вице-бэрэсидьиэнэ.
Телеграм-ханаалбытыгар суруттаххына биһиги да үөрүөхпүт, бэйэҥ да астыныаҥ ;)
 Күөх тоҥсоҕой
- Чаҕылхай дьоҕурдаах саха худуоһунньуга Зинаида Курчатова төрөөбүт сирэ Большой Патом - Иркутскай уобаласка баар эрээри Чапаево диэн Өлүөхүмэ нэһилиэгиттэн 18 км сиргэ сытар.
- Аатырбыт Мытыйыкы 15-с оҕото Саха сиригэр бастакы география кафедратын олохтообута, кини сиэннэрэ уонна хос сиэннэрэ билигин аан дойдуга тарҕанан олороллор.
- Саха сиригэр Күөх тоҥсоҕой эмиэ үөскүүр (ойууга).
- Саха сиригэр аҕатын хартыыналарын кэллиэксиэйтин бэлэхтээбит Лев Габышев биир кыыһа Ускуустуба түмэлин дириэктэрэ.
Соторутааҥы ыстатыйалар
Ааҕыҥ, көннөрүҥ
Бу күннэрдээҕи уларыйыылар — ким тугу суруйбутун көрүөххэ сөп.
Бу саҥа ыстатыйалар, онон өссө чочулла илик буолуохтарын сөп. Алҕастаах буоллахтарына харса суох көннөрүҥ.
|
|
Бүгүҥҥү ойуу
Австралия Маунт-Плезант аттыгар баар тыһы розовай какаду (Eolophus roseicapilla albiceps).
Үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйа
 Былааҕа
Исландия — Европа уонна Хотугу Америка икки ардыларыгар сытар арыы дойду. Республика. Киһитин ахсаана — 307 261.
Муора арыыта. Соҕуруу өттүттэн Атлантическай океанынан суураллар, арҕаа уонна хоту — Гренландскай муоранан, илин - Норвежскай муоранан. Сирин иэнэ 103125 км2. Арыы үгүс өттө хайалар. Дэхси сир а5ыйах. Муора биэрэгэр фьордар бааллар. Исландия гейзердарынан, геотермальнай ууларынан уонна вулканнарынан аатырар.
(өссө…)
Бастыҥ ыстатыйа
Яков Федорович Санников (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
(өссө…)
Көмүөл күүһэ
Бүгүн бу ыстатыйалары тупсарабыт, тылбаастыыбыт:
Ыҥырыы
Хаһыаттарга, сурунаалларга, атын да сирдэргэ Бикипиэдьийэни ахтыбыт буоллахтарына биһиги үөрэбит. Тоҕото өйдөнөр — ол аата үлэбит си-дьүгээр хаалбатын, дьоҥҥо туһалааҕын бэлиэтэ. Ити бастакытынан. Иккиһинэн — төһөнөн элбэх киһи билэр да, оччонон элбэх киһи кыттар. Онон күннүккүтүгэр (блогкутугар) кэмиттэн кэмигэр ахтар буолуҥ, элбэх дьоҥҥо туһаайан суруйар дуу этэр дуу буоллаххытына эмиэ бикипиэдьийэни кыбытар буолуҥ. Манна оннук ахтыллыбыт түгэннэр испииһэктэрэ баар.
|
.
_female_in_flight_Mount_Pleasant.jpg)
